Słowa ukryte za kołem
Nigdy nie czuliśmy zapachu maliny, co do której zgodziliby się wszyscy testerzy. Ta malina, o której mówi leksykon, to w istocie proszek do galaretki rozrobiony w ściśle określony sposób, by dowolnych dwóch panelistów mogło go powąchać i nazwać tak samo. W leksykonie sensorycznym, z którego czerpie koło, znajduje się sto dziesięć takich haseł. Każde z nich ma swoją definicję, wzorzec fizyczny oraz skalę intensywności, dla zapachu, smaku czy tekstury. Żadne z nich nie przesądza jednak o tym, czy kawa jest dobra. Standard cuppingowy stosuje ten sam podział: oddziela intensywność od wrażenia jakościowego.
Jak powstało koło
Koło to mapa pokazująca, jak uporządkowano dziewięćdziesiąt dziewięć pojęć smakowych według tego, co było do siebie zbliżone. Sortowania dokonało 72 testerów. A dokładnie 29 przeszkolonych panelistów z UC Davis oraz 43 specjalistów z całej branży. Każdy pracował sam, przed swoim komputerem. Nikt nie przesiadywał w jednym pokoju, nikt z nikim nie dyskutował. Porozumienie wyłoniło się dopiero później, z chłodnej arytmetyki tego, gdzie kto co przyporządkował. Jeżyna leży obok truskawki tylko dlatego, że dziesiątki obcych sobie osób niezależnie wrzucały je do tego samego koszyka. Stało się to w 2016 roku w ramach badań naukowców z UC Davis, wspieranych przez Specialty Coffee Association oraz World Coffee Research.
Wyniki ułożyły się w pierścienie. W samym centrum znajduje się dziewięć głównych kategorii: owocowa, kwiatowa, słodka, orzechowo-kakaowa, przyprawowa i palona. Do tego kwaśna i sfermentowana, zielona i warzywna oraz kategoria „inne”. Wokół nich roztacza się szesnaście grup, a dalej, osiemdziesiąt cztery precyzyjne określenia. Większość z nich leży na zewnętrznej krawędzi, a kilkanaście na środkowym pierścieniu.
Trzy sposoby
I właśnie po to istnieje koło: dla spójności. Zapisano na nim jedynie słowa, które testerzy pracujący w samotności uznali za pokrewne, po to, aby dwie nieznajome osoby rozumiały to samo, gdy ich używają. Panelista próbujący nazwać dany smak może zacząć ogólnie, od środka koła, od „owocowego”, i posuwać się na zewnątrz ku szczegółom. Może też zacząć od konkretu i, gdy brakuje mu precyzyjnego słowa, cofnąć się do całej rodziny smaków. Albo wykorzystać pojęcie sąsiednie, by odczytać czyjś opis. Na przykład, słowo „owoce leśne” u kogoś innego daje pojęcie o tym, gdzie plasuje się jego „jeżyna”. Dwie osoby mogą wskazać odpowiednio jeżynę i truskawkę, po czym razem cofnąć się o jeden pierścień wyżej, spotykając się przy „owocach jagodowych”, by nie zwalniać tempa cuppingu.
Oficjalny cupping z reguły trzyma się prostego języka: owocowy, borówka, winny, goździki, gorzka czekolada. Przypominają one raczej spis z natury niż poezję. Standard mówi o tym wprost: „nie należy stosować języka niezwykłego, tajemniczego ani poetyckiego”. W 2024 roku w formularzu pojawiła się lista kontrolna. Mieści do pięciu słów na sekcję, wybranych wyłącznie z dwóch wewnętrznych pierścieni koła. Tester wciąż może jednak dopisać własne słowo.
Nie należy stosować języka niezwykłego, tajemniczego ani poetyckiego.
Inny rodzaj opowieści
Nuty smakowe na opakowaniu to zupełnie inny rodzaj opisu, skierowany do innego odbiorcy. Roaster, który na kawie Finca Los Robles z palarni Coffee Plant napisał „dojrzała wiśnia, winna kwasowość, mleczna czekolada”, opisywał jedną konkretną kawę wypaloną w jeden konkretny sposób. Pisał to dla kogoś, kto jeszcze jej nie próbował i potrzebuje zachęty. Ten opis ma być prawdziwy tylko wobec tej konkretnej kawy. Nie ma obowiązku korzystania ze słownika koła. Roasterzy niemal zawsze piszą o samym smaku, a znacznie rzadziej o teksturze (mouthfeel), kwasowości czy finiszu.
Zanim powstało koło
Tak było od zawsze. Podręcznik z 1985 roku, który powstał przed tym wszystkim, opisywał około 175 pojęć i oferował wzorce roztworów tylko dla trzech podstawowych smaków. Koło z 1995 roku podzielono na dwie części: to, jak kawa smakowała i pachniała, oraz to, co poszło w niej nie tak. Strona z wadami używała słów takich jak „erpsig” (stęchły czy ziemisty), których nikt nie chciał wypowiadać na głos. W 1997 roku zestaw Le Nez du Café zaoferował 36 małych buteleczek z aromatami do wąchania i kalibracji. Każda wersja tego systemu musiała zostawiać przestrzeń na język, którego jeszcze nie zdołała skodyfikować. A roasterzy po prostu nieustannie tę przestrzeń wypełniali.
Co mamy u siebie
Nie my napisaliśmy opisy na paczkach, które znajdziesz w Wonderbatch. Zrobili to ludzie, którzy tę kawę wypalili. Każda nuta smakowa na naszej stronie jest jednak konfrontowana z kołem smaków.
35% z nich trafia dokładnie w pojęcie z koła, a 25% ląduje blisko: jeśli nie w tę samą kategorię, to w tę samą „rodzinę”. Licząc kawami, a nie poszczególnymi nutami, mniej niż jedna na dwadzieścia pokrywa się z kołem w stu procentach. Koło nie ma chociażby hasła „mleczna czekolada”, czyli naszej najczęstszej nuty. Zapala więc kategorię „kakao”, czyli rodzinę, do której należy sama czekolada. „Karmel” zapala „brązowy cukier”. Słowo z koła w tym miejscu to „skarmelizowany”, definiowany przez proces zbrązowienia, a nie samą słodycz. Blisko, ale to nie to samo. Z 84 precyzyjnych pojęć z koła na naszej stronie pojawiają się tylko 43. Większość z pozostałych 41 to wady jak „śmierdzący” czy „stęchlizna”. To słowa, których nikt nie chce poczuć w filiżance.
Zostaje jeszcze te trudniejsze 25%. „Mango” również nie ma na kole i nie posiada tak bliskiego krewnego jak mleczna czekolada. Ląduje więc w grupie „inne owoce”, czyli tej samej, w której mieszczą się ananas, jabłko, gruszka, wiśnia i winogrono. Oto cała metoda, ujęta prosto z mostu, bo tak właśnie należy ją przedstawić: kiedy na kole brakuje słowa użytego przez roastera, przypisujemy daną nutę do najbliższej rodziny, jaką koło dysponuje. To najbliższe miejsce, co do którego testerzy już wcześniej uznali, że pasują podobne temu rzeczy.
Nawet ta metoda ma swoje granice. Garść nut, słowa takie jak „chałwa”, „gwajawa” czy „chlebek bananowy”, nie ma obecnie żadnej bliskiej rodziny. Na kole nie podświetlają teraz absolutnie niczego. Nikt jeszcze nie przydzielił im miejsca.
Sąsiedztwa
Więc kiedy patrzysz na koło przy danej kawie i widzisz podświetlone grupy, widzisz tak naprawdę przynależność. Każda z nich to najbliższa rodzina, co do której testerzy, pracując osobno, zdążyli się już zgodzić, bez względu na to, jak bliskie czy dalekie jest to dopasowanie. A kiedy czytasz słowa wybrane przez roastera, czytasz jego osobistą relację o tej konkretnej kawie, napisaną z myślą o Tobie.
Na koniec dnia, nie potrzebujesz raportu z laboratorium, by wybrać kawę. W zupełności wystarczy świadomość, że ktoś uważnie jej spróbował i przekazał Ci swoje doświadczenie tak, jak je czuł.
Skąd to wiemy
Czyli skąd to wszystko wiemy.
- Historia, struktura pierścieni, sposób użycia przez testerów oraz cytat dotyczący języka cuppingu: The Coffee Sensory and Cupping Handbook, Fernández-Alduenda i Giuliano, Specialty Coffee Association, 2021.
- Zawartość leksykonu i definicja „skarmelizowanego”, do której się odnosimy: The World Coffee Research Sensory Lexicon, wydanie drugie, 2017, opracowane we współpracy z Kansas State University.
- Jak powstawało koło: Spencer, Sage, Velez i Guinard, „Using Single Free Sorting and Multivariate Exploratory Methods to Design a New Coffee Taster’s Flavor Wheel”, Journal of Food Science, 2016.
- Co zmieniło się w 2024 roku oraz oddzielenie intensywności od jakości: SCA Standard 103-2024, Descriptive Assessment.
- Branżowe dane o tym, co opisują roasterzy: Williams, de Andrade i Liu, „Coffee is more than flavor, the creation of a coffee character wheel”, Journal of Sensory Studies, 2023.
- Wszystkie dane dotyczące kaw dostępnych w Wonderbatch: nasza strona internetowa, stan z sierpnia 2026 roku. Sto sześć kaw, trzysta czterdzieści nut smakowych. To jedyne źródło, do którego nie możesz po prostu zajrzeć, dlatego podajemy dokładną datę.